Bài điểm sách: Văn hóa dân gian trong bối cảnh-Tiểu luận của Dan Ben-Amos

BEN-AMOS, DAN. Văn hóa dân gian trong bối cảnh. Tiểu luận. New Delhi: Nhà xuất bản Nam Á Pvt. Ltd, 1982. viii + 187 tr. Bìa cứng, USS16.00 (được Viện Folklore ở Mỹ và Canada phân phối, P.0. Box 655, Cupertino, CA 95.015)

cropped-img_1883.jpg

Mới gần đây thôi,  Dan Ben-Amos vẫn còn được Richard Dorson gọi là một “Young Turk”. Mặc dù, như Dorson tự giãi bày, nhóm có thể đã không có cả cốt truyện cũng không nổi dậy trong tâm trí (p. 20), nhưng nhóm Young Turk đã để lại dấu ấn của mình trong lĩnh vực văn hóa dân gian, và Ben-Amos đã tiến triển đến mức chúng ta nhìn thấy bài viết của ông được xuất bản trong các bộ sưu tập lớn. The Young Turk đã phát triển thành một trong những cái tên nổi tiếng nhất trong công tác này.

Công trình này là một bộ sưu tập ra mắt bởi nhiều bài tiểu luận rất khó để tìm thấy trong nguyên bản của nó; người ta có quyền nghi ngờ điều này là chuyện nhân đôi  bản in nhưng thực tế rõ ràng là nó đã được in và phát hành tại châu Á, nơi mà các tạp chí và số lượng mà họ lần đầu tiên xuất hiện đặc biệt khó khăn để có được. Cuốn sách chứa tổng số chín tiểu luận, tiểu luận cũ nhất là “Thể loại phân tích và thể loại tộc người” (pp. 38-64), được xuất bản lần đầu vào năm 1969. Tám bài còn lại được viết trong thập niên 1970. Mở đầu tuyển tập có một lời giới thiệu rất ngắn của chính Ben-Amos viết.

Cuốn sách được chia thành bốn phần, xử lí tương ứng với các vấn đề bối cảnh, thể loại Truyện hài hước Do Tháivăn hóa dân gian ở châu Phi (nơi mà tác giả đã thực hiện nghiên cứu thực địa). Mặc dù mỗi bài luận ban đầu là một mảnh riêng biệt và khác biệt, nhưng cách phân loại loại được thiết lập bởi tác giả làm giúp các phần kết nối lại với nhau như một cuốn sách, và người đọc cảm nhận được một sự liên tục vốn thường bị thiếu trong những công trình kiểu như vầy. Theo quan điểm của tôi, hai bài tiểu luận về thể loại có thể được thì tốt nhất nên bỏ qua, vì nó không có vẻ thêm gì vào tiến độ chung của cuốn sách và đặc biệt bài “Thể loại phân tíchh và thể loại tộc người” -là quá lý thuyết hàn lâm đến nỗi người đọc hầu như không thể hiểu được. Tuy nhiên Ben Amos nhìn thấy những hướng đi mới ấy bằng một ánh sáng khác, và lý do của ông đưa các tác phẩm ấy vào là đủ rõ ràng; ông tin rằng tri thức về thể loại, đặc biệt là của người đang kể chuyện là rất quan trọng trong việc tìm hiểu cách mà người kể chuyện trình bày câu chuyện của mình.

Ben Amos từ lâu đã là một trong những người chủ trương tiếp cận “lý thuyết giao tiếp” trong folklore, và các bài viết trong cuốn sách này xác định vị trí của ông một cách đáng ngưỡng mộ. Một trong những đóng góp lớn của Ben-Amos cho ngành khoa học này là sự nhấn mạnh rằng văn hóa dân gian là một quá trình hơn là một tập hợp của những văn bản, và ông nhắc nhở chúng ta (đặc biệt là trong hai bài tiểu luận đầu tiên) rằng để nghiên cứu chỉ một bài hát hay một câu chuyện mà chỉ thực hiện bằng cách không để ý gì đến cách thức mà câu chuyện ấy được chuyển tải, thì cái mà chúng ta nhận được chỉ là một bức tranh không hoàn chỉnh về “folklore”. Như ông chỉ ra một cách hợp lí rằng, folklore là những gì hơn cả một loạt các văn bản đang chờ đợi để được thu thập, và người ta phải có dịp ngạc nhiên nếu tự mình, với lòng nhiệt thành để thu thập mọi thứ, có thể không được loại bỏ đối tượng nghiên cứu từ lĩnh vực đời truyền thống sống theo kiểu coi nó là những hoá thạch.

Như vậy, người ta có thể mô tả Ben Amos là nhà folklore học đã phát hiện ra hướng nghiên cứu dân tộc kí (ethnography) trong folklore, vì chắc chắn không có gì trong công việc của Ben-Amos mà các nhà nhân chủng học phải cảm thấy ngạc nhiên (dù các nhà folklore học cảm thấy lạ lẫm khi được định hướng rõ ràng như vậy). Tuy nhiên, trớ trêu thay – và có phần thất vọng- không có bài tiểu luận nào thực sự trình bày một phân tích chi tiết về bối cảnh của một sự kiện folklore. Người ta bắt đầu tự hỏi nếu một nghiên cứu theo kiểu như vậy thực sự là có thể hay không. Giống như rất nhiều câu chuyện cười hay nhất, người ta phải “có mặt ở đó” để tạo các tác động đầy đủ về tầm quan trọng của bối cảnh để làm cho bản thân những người tham gia cảm thấy, và người ta phải “có mặt ở đó” như một thành viên của truyền thống, mà trong đó sự kiện xảy ra. Mặc dù Ben-Amos tin rằng kiến thức về bối cảnh và thể loại sẽ giúp người ngoài hiểu được một sự kiện văn hóa dân gian với tâm thế của một khán giả đầu tiên và sự tham gia là sự hiểu, nhưng các bài luận ngắn gọn lõ ràng không phải là nơi lý tưởng nhất để mang sự hiểu biết của ông đi vào cuộc sống

Có lẽ là vì lý do này mà Ben Amos, một người Israel, có minh chứng thuyết phục nhất là khi ông viết về một chủ đề mà ông không xem xét như một người ngoại cuộc, những câu chuyện hài hước của người Do Thái. Theo quan điểm cá nhân tôi xem xét thì các bài luận kích thích và quyết định nhất trong cuốn sách chính là “Chất thần thoại trong truyện cười Do Thái”, “Ben-Amos lấy những “kiến thức phổ quát” (bắt nguồn từ Freud) để “nhận diện một cách chất lượng về truyện hài hước Do Thái” chính là ở chỗ “bản tính tự chế giễu Do thái”, và đập vỡ nó ra từng mảnh trên một nền tảng của quan sát theo bối cảnh. Các bài luận đã chỉ ra một cách sáng rõ những nguy cơ của việc đánh giá văn hóa dân gian của người dân trên cơ sở các văn bản bị cô lập hơn chứ không phải  một cuộc khám phá tất cả bối cảnh của nền folklore.

Những ai còn nghĩ rằng để có folklore mà chỉ cần thu thập và phân loại những câu chuyện đáng kính từ quá khứ cổ xưa thì nên đọc những bài viết trong cuốn sách này. Thật không may phong cách văn xuôi của Ben Amos ‘có xu hướng đi theo lối phức tạp, và chỉ có những người khá chuyên môn mới có khả năng vận dụng để hiểu bản chất cốt lõi của nó. Và cuốn sách này là cũng khá kém sự tương thích khi đặt lại với nhau, nó không có tồn tại khả năng cho sự đọc chuyên sâu và đọc lại theo nghĩa nội dung xứng đáng để đọc (và thường có nhu cầu đọc). Mặc dù vậy, các biên tập là để được khen thưởng cho những nỗ lực của họ trong việc đưa những bài tiểu luận phổ biến rộng rãi  hơn.

Michael Kelsey

Đại học Nanzan, Nagoya

Published by

huynhvulam

Một chút nghiêm túc, một chút vui vẻ, một chút nguyên tắc, một chút xề xòa, một chút tốt, một chút xấu và còn lại là cả một tấm lòng và một tấm chân tình dành cho người, cho đời

Trả lời

Điền thông tin vào ô dưới đây hoặc nhấn vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s

Trang web này sử dụng Akismet để lọc thư rác. Tìm hiểu cách xử lý bình luận của bạn.